Dag vakantie, hallo burn-out

By 14 augustus 2015 Burn-out No Comments

Uit gegevens van OVAL (de brancheorganisatie van arbodiensten, adviesbureaus op het terrein van outplacement en loopbaanbegeleiding en loopbaancoaching, re-integratiebedrijven en jobcoaches) blijkt dat burn-out en andere klachten juist na de vakantie vaker voorkomen.

Je zou – als je niet beter weet – denken dat iemand tijdens de vakantie juist alle tijd en ruimte heeft gehad om uit te rusten, weer energie op te bouwen en fris aan het werk te gaan. En dat is meestal ook het geval. Mensen die niet extreem uitgeput en chronisch gestresst zijn, komen als herboren terug van vakantie. Maar dat geldt niet voor diegenen die vóór de vakantie behoorlijk op hun tenen liepen.

Waarom niet? Daar zijn twee goede redenen voor:

  1. de effecten van stress op het lichaam
  2. de ontmaskering van de valse hoop
  1. De effecten van stress op het lichaam

In een stressvolle situatie zet ons brein een tweetal systemen in werking. Hersenen interpreteren stress als gevaar. Dat verklaart ook de reacties die op (langdurige en extreme) stress ontstaan. Het eerste is een vecht- of vluchtreactie, in gang gezet door het limbisch systeem (het reptielenbrein). Ons lichaam komt in een opperste staat van paraatheid, klaar om welke uitdaging dan ook aan te gaan. Je spieren spannen aan, je bloeddruk en hartslag stijgen. Je kunt zelfs hyperventileren. Je pupillen gaan zich verwijden, je spijsvertering gaat op een laag pitje zodat alle bloed en energie naar de organen kunnen. Je gaat transpireren, om je ‘oververhitte’ lichaam af te koelen. Ook komen er stoffen vrij waardoor je vrijwel geen pijn en vermoeidheid voelt, zodat je hoe dan ook aan het ‘gevaar’ kunt ontkomen. De bijniermerg en de hersenen produceren adrenaline en noradrenaline.

Een tweede systeem dat in werking treedt, in de productie van het (stress-)hormoon cortisol door de bijnieren, in ‘opdracht’ van de hypofyse. Cortisol zorgt ervoor dat de bloedsuikerspiegel stijgt en de stofwisseling versnelt. Cortisol heeft ook de functie om de schadelijke effecten van de adrenaline te beperken. Op de korte termijn heeft cortisol vooral positieve effecten:

  • Het helpt je lichaam om adequaat te reageren op stress, het bereidt je als het ware voor om de juiste inspanning te kunnen leveren.
  • Cortisol speelt een rol in (niet alleen tijdens stress maar ook in het dagelijks leven) de regulatie van het spijsvertering en het bloedsuikerniveau in het bloed.
  • Cortisol veroorzaakt een stijging van de bloedsuikerspiegel (hogere concentratie glucose in het bloed) door de aanmaak van glucose in de lever te bevorderen. Hierbij vindt glucosevorming (gluconeogenese) plaats uit aminozuren, glycerol, vetzuren en melkzuur. Het effect: nieuwe energievoorraad om stress het hoofd te kunnen bieden.
  • Mobilisatie van immuun cellen (wondgenezing verloopt sneller)
  • Cortisol lijkt invloed te hebben op de mate van engagement, optimisme en gevoel van energie en de dopaminefunctie.

Als stress te lang aanhoudt en chronisch wordt, worden zowel een te hoge adrenaline- als cortisolniveau schadelijk en zelfs ziekmakend. Een chronisch verhoogde cortisolniveau heeft negatieve effecten op het lichaam:

  • Onder normale omstandigheden remt activatie van de hippocampus de uitscheiding van cortisol en wordt de stressreactie onderdrukt. Cortisol keert in dat geval na het verdwijnen van de stressor terug tot normale waarden. Bij langdurig hoge cortisolconcentraties kan echter de gevoeligheid van het feedbacksysteem van de HPA-as veranderen, waardoor de cortisoluitscheiding ontregeld raakt. Bij patiënten met een chronisch verhoogde cortisolspiegel (zoals bij de ziekte van Cushing) is cortisol in verband gebracht met schade aan de hippocampus en verminderde geheugenfuncties zoals plannen en feiten onthouden.
  • Cortisol remt de eiwitsynthese en bevordert de eiwitafbraak in de weefsels, met name in de spieren. Hierdoor komen aminozuren vrij voor gluconeogenese. Er komt zo meer glucose beschikbaar voor de weefsels en organen. Echter: als deze energie niet meer nodig is en ook de glycogeenvoorraad vol is, wordt de ‘overbodige’ energie in de vorm van vet opgeslagen in de lever. Dat orgaanvet maakt vervolgens stoffen aan die ontstekingen bevorderen en de werking van de lever remmen. Het immuunsysteem raakt verstoord en de balans verdwijnt tussen de ontstekingsbevorderende en -remmende stoffen.
  • Cortisol is een antagonist van insuline, wat betekent dat ze tegengesteld aan elkaar werken. Als door de werking van cortisol het glucosegehalte van het bloed boven een bepaalde waarde komt, produceren de eilandjes van Langerhans (in de alvleesklier) meer insuline. Insuline bevordert in de lever en in de spieren de omzetting van glucose in glycogeen, de opslagvorm van glucose. Hoe meer glucose, hoe meer insulineproductie. Een gevolg van chronisch te hoge insulineniveaus kan zijn dat het lichaam minder gevoelig wordt voor insuline (insulineresistentie) en dat kan leiden tot het ontstaan van diabetes.
  • Cortisol hecht zich aan immuuncellen, waardoor deze hun werk niet meer goed kunnen doen, met als mogelijk gevolg meer ontstekingen en infecties.
  • Door een chronisch te hoge cortisolgehalte blijft de bloeddruk te hoog. Dit kan ertoe leiden dat de hartwand dikker wordt, wat een onregelmatige hartslag, hartkloppingen en de vorming van stolsels bevordert.

Het teveel aan adrenaline blijft nog dagenlang in het bloed. Hoe hoger de stress, hoe meer de adrenaline zich opstapelt, zonder dat het afgebroken kan worden. En omdat adrenaline aanzet tot actie, voel je de vermoeidheid niet. Als je op vakantie gaat, heb je een behoorlijke overdosis adrenaline in je bloed. Ook al doe je niet zo veel meer, beschouwt je lichaam het steeds verder toegenomen adrenalineniveau als normaal, waardoor het zelfs in ruststand zich klaarmaakt om te vluchten of te vechten. Je klachten verdwijnen dus niet door een paar weken vakantie en je blijft je moe voelen. Sterker nog: de moeheid manifesteert zich nu pas in zijn volle omvang, omdat je de afleiding van ‘druk, druk, druk, presteren, presteren, presteren’ niet meer hebt.

 

  1. De ontmaskering van de valse hoop

De werking van ons lichaam kunnen we vergelijken met die van een Formule 1 wagen: we hebben een gaspedaal en een rempedaal en een volle tank (energiereserve) om te kunnen knallen. Ons gaspedaal noemen we de sympathische zenuwstelsel en ons rempedaal de parasympatische zenuwstelsel. Om goed te kunnen functioneren op de lange termijn, moeten deze twee zenuwstelsels in evenwicht zijn en elkaar steeds afwisselen. Anders gezegd: we moeten op tijd remmen om te voorkomen dat wij uit de bocht vliegen. En net zo goed als een Formule 1 raceauto moet bijtanken en onderhoud nodig heeft, heeft ons lichaam ook elke dag voldoende rust en herstel(-tijd) nodig om daarna weer goed te kunnen presteren. Hoe harder we gaan, hoe meer we bij moeten tanken en hoe vaker we onderhoud nodig hebben. Doen we dat niet, dan komen we op enig moment tot stilstand, omdat onze brandstof op is of te veel schade hebben aan onze Formule 1 wagen. Hoe vaker we doorgaan zonder bij te tanken en onderhoud te plegen, hoe groter de roofbouw op ons lichaam wordt. Door het groeiende disbalans vanwege de roofbouw die iemand op zijn energiebudget pleegt, neemt het vermogen om te herstellen van lichamelijke en geestelijke vermoeidheid af en ontstaat er overbelasting. De regelsystemen die betrokken zijn bij stress en herstel, raken (ernstig) verstoord. Dit noemen wij chronische stress syndroom, vaak ook aangeduid als burn-out.

Mensen die burn-out raken, plegen jarenlang roofbouw op hun lichaam. Deels gebeurt dit onbewust (je staat er niet bij stil) en deels bewust (het doel heiligt de middelen, dus ga je maar door, ook al merk je dat je moe bent en allerlei klachten hebt). Voordat mensen burn-out raken proberen ze hun roofbouw te ‘neutraliseren’ met de weekenden, af en toe een snipperdag of een ziekmelding en – daar wordt alle hoop op gevestigd – de zomervakantie. ‘Als ik maar een paar weken uit kan rusten, dan komt daarna alles weer goed’. Dit is een valse hoop, totaal in strijd met de realiteit. Je kunt overgewicht niet oplossen met een paar dagen op dieet gaan. Net zo min kun je een langdurig opgebouwde uitputting gladstrijken met een paar weken vakantie.

De onderkenning van deze waarheid – in combinatie met je lichaam die als het ware dienst weigert – leidt tot instorten. Het gaat niet meer.

Wat nu? 6 tips bij burn-out

  1. Allereerst: accepteer dat het is wat het is (makkelijker gezegd dan gedaan, ik weet het): je bent op, je hebt (mogelijk) een burn-out en je hebt hulp nodig.
  2. Waarschijnlijk ben je al naar de huisarts geweest en heb je de bedrijfsarts ingeschakeld. Zo niet: doen!
  3. Schakel deskundige hulp in, zodat je onder begeleiding van een burn-out coach kunt werken aan je herstel. Hoe sneller je ermee begint, hoe groter je kans op goed en duurzaam herstel. anderZverder kan jou zowel professioneel begeleiden bij je herstel als bij je re-integratie. Je kunt rekenen op een integrale, deskundige aanpak, met aandacht voor lichamelijk, mentaal, geestelijk en emotioneel herstel. Daarnaast krijg je concrete, praktische handvatten, zodat je weer vrijheid, energie en plezier kunt ervaren. Stel het niet uit, hoe sneller je hulp inschakelt, hoe groter je kans op goed herstel.
  4. Ga bewegen. Beweging is ontstekingsremmend en het helpt om je immuunsysteem weer te versterken. Uit onderzoek blijkt dat bij 50 tot 60% van psychische problemen zoals burn-out of depressie ook sprake is van ontstekingen. Ontstekingen verlagen de serot0nine-aanmaak, wat in verband gebracht wordt met stress.
  5. Eet gezond. Een te veel aan lichaamsvet (met name op de buik) wordt gezien als de oorzaak van chronische ontstekingen. Vanwege de relatie tussen het stress-systeem, de stofwisseling en het immuunsysteem lopen mensen met overgewicht een hoger risico op burn-out.
  6. Slaap voldoende (het liefst gemiddeld 8 uur per nacht). Uit onderzoek van de Groningse neurobioloog Peter Meerlo en zijn collega Arianna Novati blijkt dat de hippocampus, het hersengebied dat betrokken is bij leren, geheugen, stress en emoties, bij een chronisch slaaptekort ontregeld raakt en zelfs met 10% krimpt.

About Leona Aarsen

Leona Aarsen begeleidt – als coach, psychosociaal therapeut en trainer - hoogopgeleide professionals en teams, zodat zij met passie en plezier in hun werk en leven kunnen staan. Leona is gespecialiseerd in (persoonlijk) veerkrachtig leiderschap en het overwinnen van tegenslagen zoals overspanning of burn-out.

Leave a Reply